เพื่อนๆ ลองคิดดูนะครับ… ถ้าวันหนึ่งเมืองของเรามีงูพิษเยอะมาก วิธีง่ายที่สุดอาจดูเหมือนว่า “ใครจับงูมาได้ เดี๋ยวจ่ายเงินให้” ฟังดูสมเหตุสมผลใช่ไหมครับ?
แต่สิ่งที่เกิดขึ้นตามเรื่องเล่าชื่อดังกลับตรงกันข้าม เพราะเมื่อ “งู” กลายเป็นสิ่งที่แลกเงินได้ คนบางส่วนก็เริ่มเพาะงูขึ้นมาเพื่อเอารางวัล นี่คือที่มาของแนวคิดที่เรียกว่า Cobra Effect — การแก้ปัญหาที่กลับสร้างแรงจูงใจให้ปัญหานั้นหนักกว่าเดิม แต่มีจุดหนึ่งที่น่าสนใจครับ เรื่องงูเห่าในอินเดียที่ถูกเล่าต่อกันมานั้น ยังไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันชัดเจนว่าเกิดขึ้นจริงตามเรื่องเล่า แม้แนวคิดนี้จะโด่งดังจากหนังสือของนักเศรษฐศาสตร์ Horst Siebert ก็ตาม
1. แต่เหตุการณ์คล้ายกัน เคยเกิดขึ้นจริง ปี 1902 ที่กรุงฮานอย ซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส มีปัญหาหนูจำนวนมาก ทางการจึงตั้งรางวัล โดยให้ประชาชนนำ หางหนู มาแลกเงิน เพื่อเป็นหลักฐานว่ากำจัดหนูแล้ว ไม่นาน เจ้าหน้าที่กลับพบหนูที่ยังมีชีวิตแต่ไม่มีหางวิ่งอยู่ในเมือง เหตุผลง่ายมากครับ บางคนตัดหางไปขึ้นเงิน แล้วปล่อยหนูกลับไป เพื่อให้มันขยายพันธุ์และสร้าง “หางใหม่” ให้จับมาแลกเงินได้อีก มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับเหตุการณ์นี้จากงานศึกษาของ Michael G. Vann
2. ปัญหาไม่ได้อยู่ที่คนโกงอย่างเดียว ปัญหาใหญ่กว่าคือ ระบบให้รางวัลผิดจุด สิ่งที่เมืองต้องการจริงๆ คือ “จำนวนหนูลดลง” แต่สิ่งที่ระบบให้รางวัลคือ “จำนวนหางที่นำมาส่ง” เมื่อสองอย่างนี้ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน คนก็สามารถทำให้ตัวเลขดูดีขึ้น โดยที่ปัญหาจริงไม่ได้ดีขึ้นเลย
3. เรื่องแบบนี้เกิดในที่ทำงานได้ง่ายมาก บริษัทอยากให้ทีมบริการลูกค้าทำงานเร็ว จึงวัดว่า “ปิดเคสได้กี่เคส” สุดท้ายบางคนอาจรีบปิดเคสให้ตัวเลขสวย ทั้งที่ลูกค้ายังไม่ได้รับการแก้ปัญหาจริง หรือฝ่ายขายถูกวัดเฉพาะ “จำนวนลูกค้าใหม่” พนักงานก็อาจไล่หาลูกค้าให้เยอะที่สุด โดยไม่ได้สนใจว่าลูกค้าจะอยู่ต่อหรือไม่ ตัวเลขดีขึ้นครับ… แต่สิ่งที่องค์กรต้องการจริงๆ อาจไม่ได้ดีขึ้นเลย ก่อนตั้ง KPI หรือรางวัลอะไร ลองถามอีกคำถามหนึ่งครับว่า “ถ้าคนพยายามเอาชนะระบบนี้ให้ได้ เขาจะทำอะไร?” และนี่คือประโยคเด็ดของเรื่องนี้ครับ… “ระบบที่ดีไม่ได้ถามแค่ว่า จะจูงใจให้คนทำอะไร แต่ต้องถามด้วยว่า คนจะหาทางเล่นกับแรงจูงใจนั้นอย่างไร” บางครั้งปัญหาไม่ได้เกิดจากคนไม่ทำตามระบบครับ แต่เกิดจากพวกเขา ทำตามระบบได้ดีเกินไป
Reference:
– Horst Siebert, Der Kobra-Effekt (2001)
– Michael G. Vann, Of Rats, Rice, and Race: The Great Hanoi Rat Massacre (2003)
– Michael G. Vann, The Great Hanoi Rat Hunt (2018)
